Likya’nın Tapınaklar Kenti

Sizlere bir süredir Likya uygarlıklarını anlatıyorum. Likya’nın en ucundan başlayarak Telmessos’tan girdik bu coğrafyaya. Kendi başına bir ülke olarak anılacak Tlos’taydık. Daha sonra Likya medeniyetlerinin keşfedilmesinde çok önemli olan, Likya’nın siyasi merkezlerinden biri olan Ksanthos’taydık. Şimdi ise Ksanthos’tan 10 dakika uzaklıkta, Likya’nın en önemli dini merkezi Letoon’dayız.

Beyaz yakalıların işlerinden istifa edip Ege’ye gitme hayalleri kurdukları zamanlarda çok sık geçtikleri yerlerden biri Likya yolu oluyor. Sanırım orada yürürken “Bu coğrafyadan ayrılmamalıyım” diyor insan. Yapanlara sormalı, dahasını ben bilemem. Onlardan biri olmadığım için buranın tadını çıkarıp tekrar cehenneme dönmeyi bekliyordum. Bu bahsettiğim Likya yolunda Ksanthos’tan Patara’ya giderken geçilen rotalardan birinde yer alıyor Letoon. Sırasıyla Persler, Karyalılar, Yunanlılar ve en sonunda da Hadrianus zamanında Roma’ya geçiyor. Yerleşimin M.Ö. 7. yy.’da başladığı, M.S. 7. yy.’da ise bittiği biliniyor şimdilik. İçerisindeki tiyatrosu, sayısız tapınağı ve çeşitli kutsal alanlarını gezelim birlikte. Haydi ne duruyorsunuz?

Görsel: Burak Karaoğlu

Kenti gezmeye başladığımızda karşımıza ilk olarak tiyatrosu çıkıyor. Bu tiyatro, Likya tiyatroları arasında günümüze en iyi şekilde ulaşmış olanı. Sahne binası skene henüz kazılmamış olsa da, orkestra ve cavea kısımları iyi durumda. Helenistik dönemde, yaklaşık M.Ö. 2. yy.’da inşa edildiği sanılıyor. 7800 kişilik tiyatro, çevre kentlerden tapınmaya gelen misafirlerini ağırlamak için oldukça yeterli büyüklükte. Tiyatroya seyirci alınan giriş kapıları da neredeyse ilk günkü haliyle duruyor. Yanından geçerken “Aman Allah’ım, ne kadar devasa” diyerek korkuyorum ben fakat 3-4 bin yıl önce insanlar için sıradan bir büyüklük olsa gerek.

Tiyatroyu izleyerek gözlerimizi şenlendirdikten sonra karşımıza çıkan 2. tabelada “Teraslar ve teras duvarları” yazıyor. Birçok antik kentte bulunabilecek fakat hiç bilgilendirme ihtiyacı duyulmayan bu yapıları merak edip, dalıyorum içlerine. Bu teras, burada bulunan ana kayanın tıraşlanması ile yerinde yapılmış. Likyalıların taş oyma ve şekil verme konusundaki ustalıkları zaten bilinirken bu bilgiye şaşırmıyoruz. Bu terasın özelliği tüm tapınaklara hâkim bir yerde oluşu olmalı, zira terasta bulunan birçok mekanın işlevi günümüzde bilinmiyor.

Görsel: Burak Karaoğlu

Kente giriş tiyatronun oradan yapılırken, gelen misafirlerin ulaşmak istediği yer Temenos’taki 3 tapınakmış. Bu tapınağa giderken de yolda farklı işlevde yapılar görmek mümkün. Bunlardan biri portikolar. Stoalardan ve sütunlu yollardan oluşan bir kompleks olan bu yapı portiko olarak isimlendiriliyor. Dor düzeninde yapılan yapı, M.Ö. 2. yy.’da inşa edilmiş. İmparator Cladius zamanında yapılan eklemelerle İyon düzenine dönüştürülmüş.

Görsel: http://bigunyineyoldayiz.com/

Sırada Letoon’un en merak edilen yeri var. Temenos denilen tüm tapınakların yer aldığı bir kutsal alan var Letoon’da. Yan yana sıralanmış 3 tapınak var burada. 3 tapınağın da baş kısmı kutsal su kaynağına doğru bakıyor. Öncelikle doğuda yer alan Apollon tapınağı hakkında konuşalım biraz sizlerle. Taban mozaiğindeki motifler yorumlandığından bu tapınağın Tanrı Apollon’a atfedildiği öğrenilmiş. 28×15 m ölçülerindeki tapınak, üç basamaklı bir podyum üzerinde yer alıyor. Temenos’un ortasındaki Artemis tapınağına geldi sıra. 9.5×18.5 m ölçüleri ile bu tapınaklar arasındaki en küçüğü. Muhtemelen iki büyük tapınağın arasında kalmış olması gereğiyle oldukça kötü korunmuş. Tapınak girişinde bulunan yazıtlardan bu tapınağın Artemis’e adandığı anlaşılır. Bu yapıyı ikonik yapan bir özelliği var. Artemis tapınağının ortasında tıraşlanmadan duran bir ana kaya duruyor. Bu, Anadolu’da ana tanrıçanın ana kaya ile ilişkilendirilmesine bir atıf olsa gerek. Temenos’un batısında ise diğer ikisinin annesi Leto’ya adanan tapınak var. 16×32 m ölçüleri ile aralarında en büyüğü. 6×11 sütunlu iyon düzeninde inşa edilmiş. Su kaynağına en yakın olan Leto tapınağının en büyüğü olması da normal geliyor kulağımıza.

Iris, Apollo, Artemis and Leto.
Hellenic Library – Alexander S. Onassis Public Benefit Foundation

Leto tapınağının hemen yanı başında bir su kaynağı bulunuyor. Su, Anadolu’da hem ibadet hem de arınma anlamına geldiği için kutsal bir anlama bürünmüş. Bu kutsal anlama ithafen Letoon’daki Likyalılar için de burası bir kutsal çeşme olmuş. Letoon Romalıların eline geçince İmparator Hadrianus adına buraya bir Nymphaion (Havuzlu çeşme) inşa edilmiş. 16 m çapındaki havuzlu çeşmenin bir mimari harika olduğu söyleniyor. Etrafında portikolar ve çeşitli mimari elemanlar da bulunurmuş. Hemen bu kutsal yolun yanı başında bir kutsal yol ve anıtsal giriş kapısı mevcutmuş. Bu yol tapınakların önünden geçerek teraslara doğru devam eder ve portikolardan geçip tiyatroya ulaşırmış.

Görsel: Burak Karaoğlu

Letoon’da en son uğrayacağımız mimari yapı kilise oluyor. Temenos’un hemen önünde yer alan kilise Erken Hristiyanlık Dönemi kilisesi gibi duruyor. Arkasındaki Leto tapınağındaki taşlar kullanılarak yapılan kilisenin yapım tarihinin M.S. 7. yy. olduğu düşünülüyor. Hangi mevsimde gelirseniz gelin bu kutsal alanın yanı başını ve çeşmenin olduğu bölgeyi su içinde göreceksiniz. İşte suyun yükseldiği bu mevsimlerde kullanılamadığı için kilise de terk ediliyor.

Sizlere Dilemma Dergi’de yazdığım başka bir yazıda Fethiye Arkeoloji Müzesi’ndeki üç dilli yazıtı anlatmıştım (şurada). İşte o yazıt Letoon Antik Kenti’nden çıkarılmış. Bu yazıt Likçe, Aramice ve Eski Grekçe dillerinde yazılmış. Kesin yapılış tarihinin M.Ö. 358 yılı olduğu biliniyor. Ön yüzünde 41 satırlık Likçe, yan yüzlerden birinde 27 satırlık Aramice ve diğer yan yüzde 35 satırlık eski Grekçe yazı bulunuyor. Yazıtın içeriğinden öğrenilen bilgileri saymakla bitiremeyeceğim fakat bir de dil öğrenme açısından faydalarını konuşalım. Bu yazıt bulunana kadar bu diller arasında bir tercüme sıkıntısı çekiliyormuş. Fakat Letoon’da bulunan üç dilli yazıt ile bu üç dil birbirlerine çevrilmeye başlanmış. İşte bu arkeoloji bilimi için inanılmaz bir gelişme.

Görseller: Burak Karaoğlu

Ovidius’un şiirine göre Zeus’a hamile kalan Leto adına kurulan Letoon’da son saniyelerimiz. Bizlere bu gezimizde eşlik ettiğiniz için teşekkürler. Bakalım sonraki durağımız neresi olacak? Sağlıcakla kalın 😊

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s