İki Yakalı, Üç Köprülü, Dionysos’un Memleketi

Yaşayanı, yaşamayanı hepimiz alışkınız artık İstanbul Boğazı’na ve 2 yakalı bu şehre. Muhtemelen İstanbul Boğazı henüz bu yapısına sahip değilken, 2 ayrı yakadan oluşan ve yine günümüz İstanbul’u gibi 3 tane köprüyle birbirine bağlanan bir kente gideceğiz bu yazıda. Karia medeniyetinin eğitim başkenti Nysa Antik Kenti’ndeyiz.

Aydın-Denizli otoyolunda onlarca yıldır gördüğüm bir kahverengi tabelaydı Nysa. Fakat genelde geceyi geçireceğim yerlere uzak olduğu için yorulmayı göze almayıp direksiyonumu kıramamıştım buraya. Pandemi döneminin içimi en bunalttığı, tam psikolojimi bozacak kıvama geldiği günlerde anlık bir kararla İstanbul’dan yola çıkıp Aydın’a gittim. Nysa Antik Kenti ve çevre kentleri görmeye…

Mezopotamya’dan başlayıp İç Anadolu’ya gelen, oradan da Nysa Antik Kenti’nin yanından geçip Tralleis’e giden önemli ticaret yolunun yanında yer alıyordu Nysa. Dionysos’un çocukluğunu geçirdiği, ünlü coğrafyacı Strabon’un da orada eğitimini aldığı bir kentin elbet bana da katacağı bir şeyler vardır, diye düşündüm. Kente ilk girdiğimizde bizleri büyük bir kemer parçası karşılıyor. Bu kemer parçasının nereye ait olduğu kesin değil ama üzerine düşününce köprülerden birinden kopan devasa bir parça olabileceği aklıma geliyor.

Şehri ikiye bölen vadinin yanına geldiğimde peşimden koşan bir adam görüyorum. Bu adamın kim olduğunu düşünüp, aklıma binbir türlü kötü şey geleceği sırada uzaktan “Müze kart, müze kart” diye bağırışını duyup rahatlıyorum. Koşarak müze kart istemek de her zaman göreceğiniz bir şey olmasa gerek. Müze kartımı gösterdikten sonra şehrin derinliklerine girmeye başlıyorum. Önce devasa tiyatrosu bizlere “gel gel” diyor ve hemen oraya doğru yürümeye başlıyorum. 12000 kişilik tiyatro, alışılan yarım daire formunu 12 derece aşan bir şekildeydi. Skene denilen sahne yapısı da çok katlı sütunlu bir yapı olarak yapılmıştı. Belki de araştırmacılar tiyatroya dair bir eser bulamamış olsalardı sadece skeneyi bulduktan sonra buraya bir tapınak diyebilirlerdi. İşte o kadar etkileyiciydi.

Tiyatrodan çıktıktan sonra gözüme aşağıdaki vadide birkaç oturma yeri görünüyor. İçimden “Acaba burada da mı tiyatro vardı?” sorusunu geçirip, yürümeye devam ediyorum. Tiyatro tam şehrin ortasına yapılmıştı, diyebiliriz. Muhtemelen vadideki su doğu tarafındaki nehirden gelip tiyatronun altından da geçip vadide akıyordu. Önce şehrin doğu tarafına gitmeye karar verdim, bu karar mini bir tepeye çıkmamı gerektirdiği için verilmesi zor bir karardı.

Nysa’nın doğu yakasına geçtiğimde Roma hamamı, Forum, Bouleuterion ve Agora görmeyi umut ediyordum. Aydının 43 dereceyi gösteren sıcağında çalılıklar arasında yürürken Agorayı görüyorum. Agora, doğu-batı yönünde 113.5, kuzey-güney yönünde 130m’lik bir alanı kapsıyordu. Her tarafında portik sütunlar bulunan bu pazar yeri, Geç Helenistik Dönem’de yapılmıştı (M.Ö. 50). Çeşitli amaçlar için Bizans dönemine kadar da kullanılmıştı.

Agora’nın hemen yanında Bouleuterion denen meclis binasını görüyoruz. Nysa sakinleri buraya yaşlılar meclisi anlamına gelen Gerontikon da demişler. 700 kişilik oturma kapasitesi olan bu meclis Nysa’nın yönetim şekli ile ilgili de bizlere çok şey anlatıyor. Kapısının çıkışında bazı büyük hükümdarların büstlerinin bulunduğu bir alan ile birlikte şehrin etkileyici kısımlarından biri olmuş.

Şehrin en taze mekanına gidiyoruz şimdi. Forumun içinde ismine sütunlu cadde denilen bu caddenin kazılarına 2013’te başlanmış. Günümüze gelindiğinde ise neredeyse tamamen ortaya çıkarılmış bu caddenin devamı insanı meraklandırıyor.

Şehrin doğu yakasında gezilebilecek her yeri gezdikten sonra batı yakasına gitmeye karar vermiştim. Batı yakasına geçerken fotoğrafını çektiğim şehir planına bakıyordum. Bir de ne göreyim? Meğerse gezimin en başında tiyatronun altında görüp şaşırdığım oturaklar şehrin stadyumu olan Stadion’a ait imiş. Vadinin topografyasına uygun yapılan bu yapı diğer gördüklerimden oldukça farklıydı. Başka kentlerde, yapıyı yapmak için önce temel yapılır ve temel üzerine yükseklik çıkılarak devasa yapılar oluşturulurdu. Fakat Nysa’da hiç böyle olmamış. Zaten doğal şeklinin bir stadyuma benzediğini düşünen mimarlar arazinin üzerine oturak olacak taşları yerleştirerek ekstra maliyet, zaman ve zor hesaplar yapmaktan kurtulmuşlar. Bu kesinlikle dünya mimarlık fikrini ileri götürmüş bir fikirdi ve hayranlıkla karşıladım.

Şehrin batı yakasında da kütüphane, Heroon Tapınağı, çeşme ve dükkân yapıları vardı. Tiyatronun hemen yanındaki merdivenden çıkarak başlıyorum bu küçük tepeyi de tırmanmaya. Öncelikle yolum kütüphaneye düşüyor. Kütüphane yapısı Nysa’nın belki de bu kadar ileri gitmesinin nedeniydi. M.S. 130 yılında inşa edilen kütüphane yapısı farklı amaçlar için de kullanılmış. Ünlü coğrafyacı Strabon’un da eğitimini uzun bir süre bu kütüphanede aldığı söylenir. Bu yapının kütüphane olduğu nasıl anlaşıldığı sorusu aklınıza gelecektir. Strabon’un Nysa’ya eğitim için geldiğini kendi yazılarından okuyoruz. Kütüphane ve işlevlerinden de kendisi bahsetmiş. Ayrıca yapının mimarisi incelendiğinde; arşiv odaları, toplantı odaları ve mahkeme salonlarının varlığı göze çarpar ki o dönemki kütüphanelerin kullanım amaçları arasında bunlar da vardı. M.S. 9. yüzyılda ise kütüphane mezarlık olarak kullanılmaya başlanmış. O döneme ait bulunan mezarlar ise Aydın Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor.

Nysa Antik Kenti M.Ö. 3. yüzyılda kurulmasına rağmen M.S. 12. yüzyıla kadar yaşamı devam etmiş, bu uzun ömrünün de sebebi olarak korunaklı konumu gösterilmiş. Ortasından geçen küçük boğazı ile yaşaması keyifli bir yer olsa gerek.

*

Görsel 1 – Erol Şaşmaz

Görsel 2,4,5,6 – Burak Karaoğlu

Görsel 3 – Ankara Üniversitesi

İki Yakalı, Üç Köprülü, Dionysos’un Memleketi” üzerine 2 yorum

  1. Kendimi antik kent seven biri olarak görüyorum, sonra senin yazılarını okuyorum ve kafamda alkış sesleri, ıslıklar (telefondan yazıyor olsaydım buraya emojileri yığardım)

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s